Shrinivas Patil

एम. सी. मेरी कोम पी. टी. उषा यांच्यानंतर त्यांनी सुरू केलेली महिलांची क्रीडा चळवळ सध्या अनेक महिला खेळाडू यशस्वीपणे पुढे नेत आहेत. यातीलच एक अतिशय महत्त्वकांक्षी महिला खेळाडू ज्यांना अनेक संकटांचा सामना करावा लागला, पण या सर्व संकटांवर यशस्वीपणे मात करत त्यांनी स्वतःला सिद्ध केले. त्या म्हणजे बॉक्सर एम. सी. मेरी कोम. मणिपूर येथे गरीब कुटुंबात जन्मलेल्या मेरी कोम यांनी बॉक्सिंगसारख्या धाडसी आणि ताकतीच्या खेळांमध्ये स्वतःचे करिअर करायचे ठरवले आणि प्रचंड मेहनत घेतली. आज भारतातच नाही तर आंतरराष्ट्रीय बॉक्सिंग रिंगमध्ये त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. भारतामध्ये बॉक्सिंग हा खेळ जास्त प्रसिद्ध नाही. मुळातच बॉक्सिंग म्हणजे ताकतीचा खेळ. महिलांचे प्रमाण अतिशय कमीच. अशा आव्हानात्मक परिस्थितीत मेरी यांनी बॉक्सिंग मध्ये प्रवेश केला. त्यावेळी 1998 एशियन गेम्समध्ये डिंकोसिंग या मणिपूरच्या भारतीय बॉक्सरने सुवर्णपदक मिळवले होते. डिंकोसिंग यांच्यापासून प्रेरणा घेत मेरी कोम यांनी डिंकोसिंग यांच्याकडे प्रशिक्षण सुरू केले. त्यांच्या कुटुंबाची आर्थिक स्थिती इतकी चांगली नव्हती त्यामुळे बॉक्सिंगच...

इयत्ता सातवी मध्ये असताना एका मुलीने तिच्या शिक्षिकेच्या सांगण्यावरून तिच्याच वर्गातील धावण्याच्या स्पर्धेत प्रथम क्रमांक मिळविलेल्या मुली बरोबर शर्यत लावली आणि ती शर्यत त्या मुलीने जिंकली सुद्धा. पुढे जाऊन याच मुलीने भारताचे नाव धावण्याच्या स्पर्धेत आंतरराष्ट्रीय पातळीवर चमकावले. महिलांमध्ये आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे नाव चमकावणारी ही मुलगी म्हणजेच भारताची गोल्डन गर्ल पी. टी. उषा. भारताच्या क्रीडा इतिहासात आंतरराष्ट्रीय पातळीवर महिलांच्या स्पर्धेत नावलौकिक मिळवून देणाऱ्या महिला खेळाडूंची संख्या खूप कमी होती. पण पी. टी. उषा यांच्या माध्यमातून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर क्रीडाक्षेत्रातील भारतीय महिलांची कारकीर्द खऱ्या अर्थाने सुरू झाली 1964 मध्ये केरळ येथे पी. टी. उषा यांचा जन्म झाला. भारतीय समाजव्यवस्थेत त्यावेळी महिलांना दुय्यम स्थान होते. लहानपणापासूनच खेळाची आवड असलेल्या उषा यांनी धावणे या क्रीडा प्रकारात भाग घेत शालेय स्तरावर अनेक प्राविण्य मिळवले. 1977 मध्ये एका स्पर्धेच्या बक्षीस वितरण या त्यावेळचे अथलेटिक्सचे नामवंत प्रशिक्षक नांबियार आणि पी. टी. उषा यांची भेट झाली. ...

आधुनिक ऑलिंपिक स्पर्धेची सुरुवात 1896 साली झाली. अथेन्समधील पॅनाथेनाइको स्टेडियममध्ये आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक संघटनेच्या नेतृत्वाखाली पहिल्या ऑलिंपिक स्पर्धेच्या खेळांचे आयोजन करण्यात आले. या स्पर्धेमध्ये 14 देशातील 241 खेळाडू सहभागी झाले आणि त्यांनी 43 क्रीडा प्रकारांसाठी एकमेकांबरोबर स्पर्धा केली. फ्रेंच शिक्षक बॅरोन पियर दि कुबर्टिन यांना आधुनिक ओलंपिकचे जनक असे संबोधले जाते. त्यांच्या प्रयत्नातून आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक संघटनेची बांधणी झाली आणि आधुनिक ऑलम्पिक स्पर्धेची सुरुवात होण्यास मदत झाली. दर चार वर्षांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले जाते. पहिल्या महायुद्धाच्या कारणामुळे 1916 साली आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या कारणामुळे 1940 आणि 1944 साली या स्पर्धा झाल्या नाहीत. पण त्यानंतर या स्पर्धेमध्ये कधीही खंड पडलेला नाही. Citius-Altius-Fortius म्हणजेच अधिक वेगवान, अधिक उंच आणि अधिक बलवान हे ऑलिंपिकचे बोधवाक्य आहे. जगातील सर्व देशातील खेळाडूंनी एकत्र येऊन स्पर्धेच्या माध्यमातून जागतिक एकात्मता व बंधुता वाढवावी, व्यक्तिमत्व आणि शारीरिक सक्षमता विकसित करावी, देशभक्तीची भावना वाढावी आणि...

हॉकी भारताचा राष्ट्रीय खेळ आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या खेळाने भारताला क्रीडाक्षेत्रामध्ये एक वेगळी ओळख दिली. स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्यानंतर काही दशके हॉकीमध्ये भारताचा दबदबा कायम होता. 1970 नंतर हॉकीमध्ये मोठे बदल झाले. हॉकी नैसर्गिक गवतावरून कृत्रिम गवतावर म्हणजेच एस्ट्रो टर्फवर खेळली जाऊ लागली. त्यामुळे कौशल्याबरोबरच शारीरिक क्षमता आणि वेगाला महत्त्व प्राप्त झाले. खेळाचे अनेक नियम बदलले गेले. युरोपियन देश शारीरिक क्षमतेच्या बाबतीत वरचढ असल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर त्यांची पकड मजबूत होत गेली आणि आशियाई देश मागे पडले. भारताने आजपर्यंत ऑलिंपिक स्पर्धेत हॉकीमध्ये आठ वेळा सुवर्णपदक, एकदा रौप्यपदक तर तीन वेळा कांस्यपदकाची कमाई केली आहे. 1928 ते 1964 हा भारतीय हॉकीसाठी सुवर्णकाळ होता. 1960 ची रोम ऑलिंपिक स्पर्धा वगळता या कालावधीत प्रत्येक स्पर्धेत भारताने सुवर्णपदक कमावले. 1980 च्या मॉस्को ऑलिंपिक स्पर्धेत आठवे आणि शेवटचे सुवर्णपदक भारताला मिळाले. या आठ सुवर्णपदकं मधील सर्वात महत्त्वाचे सुवर्णपदक 1948 च्या लंडन ऑलिंपिक मधील होते. अंतिम सामन्यात भारताने ब्रिटिशांचा ...

ऑलिंपिक स्पर्धेत भारताला हॉकी या सांघिक क्रीडा प्रकारामध्ये स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर काळामध्ये पदके मिळालेली आहेत. नुकत्याच झालेल्या टोकियो ऑलिंपिक स्पर्धेमध्ये भारतीय हॉकी संघाने बलाढ्य जर्मनीला नमवत कांस्यपदकाची कमाई केली. 1980 नंतर चाळीस वर्षाच्या प्रदीर्घ कालावधीनंतर भारतीय संघाला हे पदक मिळालेले आहे. सांघिक खेळात जरी भारताला पदके मिळत असली तरी वैयक्तिक क्रीडा प्रकारांमध्ये भारताला अतिशय कमी पदके मिळाली आहेत. पदकांचा हा दुष्काळ स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून सुरू होता. गेल्या काही ऑलम्पिक स्पर्धांचा अपवाद वगळता वैयक्तिक क्रीडा प्रकारांमध्ये आपल्या देशाची कामगिरी अत्यंत निराशाजनक झालेली आहे.  स्वातंत्र्यपूर्व काळामध्ये सन 1900 च्या पॅरिस ऑलिंपिक स्पर्धेमध्ये भारताला नॉर्मन प्रिचर्ड यांनी 200 मीटर धावणे या वैयक्तिक क्रीडा प्रकारामध्ये रौप्यपदक मिळवून दिले. पण नॉर्मन प्रिचर्ड हे भारतीय नागरिक नव्हते. ब्रिटिश इंडियन ॲथलिट म्हणून ते या स्पर्धेत सहभागी झाले होते. त्यामुळे भारताला जरी या स्पर्धेत पदक मिळाले असले तरी ते परदेशी नागरिकाकडून मिळालेले पदक होते. 1952...

1952 हेलसिंकी येथे झालेल्या ऑलिंपिक स्पर्धेमध्ये भारताला खाशाबा जाधव यांच्या रूपाने कुस्ती या वैयक्तिक क्रीडा प्रकारामध्ये पहिले पदक मिळाले. यानंतर जवळजवळ चार दशके म्हणजेच 1996 च्या अटलांटा ऑलिंपिक स्पर्धेपर्यंत भारताला कोणत्याही वैयक्तिक क्रीडा प्रकारामध्ये पदक मिळाले नाही. अनेक युरोपियन, लॅटिन अमेरिकन देश या काळात क्रीडा क्षेत्रात प्रगतीपथावर गेले. पण भारताचा हॉकी वगळता इतर खेळात असलेला पदकांचा दुष्काळ कायम राहिला. स्वातंत्र्यानंतर जवळजवळ एकविसाव्या शतकाच्या उदयापर्यंत भारतीय क्रीडाक्षेत्रात उदासीनताच दिसून आली. स्वातंत्र्यानंतर पुढच्या पन्नास वर्षांमध्ये काही महत्त्वाच्या कारणांमुळे भारतीय क्रीडा क्षेत्राची म्हणावी तशी प्रगती झाली नाही. स्वातंत्र्यानंतर सुरुवातीच्या काळात विविध संस्थाने खालसा करण्यासाठी झालेला संघर्ष, 1962 चीन युद्ध, 1965 पाकिस्तान युद्ध, 1971 बांगलादेश मुक्तीयुद्ध यामुळे या दशकांमध्ये क्रीडा क्षेत्राची पीछेहाट झाली. देशावर पडत असलेल्या अतिरिक्त आर्थिक भार यामुळे क्रीडा क्षेत्रासाठी भरीव आर्थिक तरतूद करता आली नाही. 1983 साली भारताने विश्वचषक क्रिकेट स्प...

जगाच्या क्रीडा व्यासपिठावर भारताची दखल घेण्यास भाग पाडणारे ॲथलिट म्हणून मिल्खा सिंग यांचे नाव घ्यावे लागेल. ज्यावेळी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताची कामगिरी फारशी चांगली नव्हती, त्यावेळी वेगवान धावपटू मिल्खासिंग यांच्या अप्रतिम कामगिरीमुळे साऱ्या जगाची भारतीय क्रीडाक्षेत्राकडे बघण्याची दृष्टी बदलली. संपूर्ण क्रीडाक्षेत्रात एक सच्चा देशभक्त खेळाडू म्हणून त्यांची ओळख आहे. 'भाग मिल्खा भाग' हा त्यांच्या जीवनावर आधारित चित्रपट आपणास आपणा सर्वांना माहीत आहेच. 1947 देशाच्या फाळणी वेळी झालेल्या दंगलीमध्ये त्यांच्या सर्व कुटुंबीयांची डोळ्यादेखत झालेली हत्या ही भयानक आठवणी घेऊन ते स्वतःचा जीव वाचवत दिल्लीतील निर्वासितांच्या छावणीत दाखल झाले. एक ग्लास दुधासाठी ते सेनादलातर्फे आयोजित धावण्याच्या स्पर्धेत सहभागी झाले आणि भारताला धावपटूच्या स्वरूपात एक हिरा मिळाला. प्रतिकूल परिस्थितीमध्ये कोणत्याही आर्थिक मदतीशिवाय आणि मार्गदर्शनाशिवाय त्यांनी 200 मी. आणि 400 मी. धावण्यामध्ये अत्यंत कमी कालावधीत प्राविण्य मिळविले. 1954 ते 1964 दरम्यान आशियाई स्पर्धा, राष्ट्रकुल स्पर्धा, जागतिक अज...

मेजर ध्यानचंद, खाशाबा जाधव यांच्या नंतर 1950 ते 1990 पर्यंत अनेक नामवंत खेळाडू होऊन गेले. यामध्ये फुटबॉलचे सय्यद अब्दुल रहीम, ऍथलेटिक्सचे फ्लाइंग सिख मिल्खा सिंग, गोल्डन गर्ल पी.टी. उषा, टेनिसचे रामनाथन कृष्णन, जलतरणातील मिहिर सेन, हॉकीमधील असलम शेरखान, अजित पाल, बॅडमिंटनचे प्रकाश पदुकोण, क्रिकेटमधील टायगर पतौडी, फारूक इंजिनियर, सुनील गावस्कर यांची नावे घेता येतील. पण खऱ्या अर्थाने ज्यांनी भारतीय क्रीडा क्षेत्राचा चेहरा-मोहरा बदलला ते म्हणजे भारताच्या पहिल्या विश्वचषक क्रिकेट विजेत्या संघाचे कर्णधार कपिल देव. अवघ्या 24 वर्षाचे असताना त्यांनी भारतीय संघाला त्यांच्या नेतृत्वाखाली विश्वचषक जिंकून दिला आणि भारतीय क्रिकेटला एक नवी दिशा मिळाली.  वेस्टइंडीज सारख्या बलाढ्य संघाला 1983 साली अंतिम सामन्यात पराभूत करून भारतीय संघाने विश्वचषक क्रिकेट स्पर्धेचे अजिंक्यपद पटकावले. पण या विश्वचषक स्पर्धेअगोदर भारतीय संघाने वेस्टइंडीजचा दौरा केला होता. या दौऱ्यामध्ये भारतीय संघाने अतिशय चांगली कामगिरी करून वेस्टइंडीज सारख्या बलाढ्य संघाला आपण टक्कर देऊ शकतो हा आत्मविश्वास प्राप्त केला ...